Als democratisch uitgangspunt geldt op grond van de Wet open overheid dat publieke informatie openbaar is, maar andere belangen van onder meer veiligheid en privacy vereisen soms een uitzondering op de openbaarheid. Hoe gaat de overheid met deze bevoegdheid om? In het publieke debat bestaan er verschillende opvattingen over de wijze waarop overheden omgaan met openbaarheid en geheimhouding, maar bijzonder weinig structurele data om deze opvattingen te staven.

Deze vraag is het onderwerp van twee synergetische studies onder het actiepunt Uitzonderingsgronden in beeld van het Actieplan Open Overheid georganiseerd door de Maatschappelijke Coalitie over Informatie Gesproken en gefinancierd door het Ministerie van Binnenlandse Zaken.

De twee studies benaderen dezelfde vraag met verschillende methoden. Dialogic heeft een geautomatiseerde methode ontwikkeld en verkend (op 6.746 Woo-dossiers) waarbij taalmodellen worden ingezet om grote hoeveelheden toelichtingsteksten over de toepassing van uitzonderingsgronden te analyseren en te clusteren. De Universiteit Leiden heeft uit 1.000 besluiten daarvan handmatig bijgehouden welke wettelijke uitzonderingsgrond werd toegepast en welke reden daaraan door het overheidsorgaan ten grondslag werd gelegd.

Uit het rapport van de Universiteit Leiden blijkt dat de drie meest genoemde redenen voor een uitzondering is ter bescherming van de privacy, het beschermen van het interne beraad binnen een overheidsorgaan en de bescherming van het goed functioneren van de overheid. Het onderzoek laat zien dat de voornamelijk die laatste in een grote verscheidenheid van situaties met verschillende redenen door overheidsorganen wordt toegepast om informatie uit te zonderen van openbaarheid.

De uitkomsten van Dialogic laten zien dat taalmodellen in staat zijn om uitzonderingsgronden in grote aantallen Woo-besluiten te identificeren en inzichtelijk te maken door toelichtingsteksten te clusteren. De methode zet een grote hoop aan documenten om naar een inzicht waarbij uiteenlopende patronen zichtbaar worden. Zo komen hier eveneens verschillende typen redenen naar boven waarvoor eenzelfde uitzonderingsgrond wordt ingezet. Daarnaast komen ook dezelfde vaak ingezette gronden naar boven als in de studie van de Universiteit Leiden. Daarmee bevestigt dit het beeld uit die studie, maar biedt het daarnaast ook de mogelijkheid en methode om op geautomatiseerde wijze de data verder te verkennen.

‍