Openbaarmaking via de Wet open overheid (Woo) en het beschikbaar stellen van open data levert Nederland jaarlijks zo’n 4,4 miljard euro op. Dat stellen onderzoekers van Open State Foundation en het Instituut Maatschappelijke Innovatie (IMI) in het rapport ‘De baten van transparantie’ dat vandaag verschijnt.

De baten van transparantie staan tegenover de kosten die zijn gemoeid met het beschikbaar maken van informatie. Zo zijn vele ambtenaren op gemeentelijk niveau en op Rijksniveau belast met het beantwoorden van vragen die met een beroep op de Woo worden gedaan. De kosten hiervan bedragen naar schatting ‘enkele honderden miljoenen euro’s per jaar’, zegt Guido Enthoven van het IMI en een van de auteurs van het rapport.

Volgens Serv Wiemers, directeur van Open State Foundation bewijst dit onderzoek dat de baten de kosten ruimschoots overtreffen. “Openbaarheid levert de maatschappij veel op. Het nieuwe kabinet moet dit meenemen”. Wiemers verwijst naar recente uitspraken van CDA-leider Henri Bontenbal die de Woo een doorn in het oog noemde en klaagde over de vele ambtenaren die hiervoor ingezet worden. “Dat is nu wel ontkracht”, aldus Wiemers. “Als je de Woo gaat inperken, ga je snijden in de opbrengst van de Woo en dat leidt per saldo tot verlies.”

Die 4,4 miljard opbrengst is volgens de onderzoekers een conservatieve schatting omdat veel opbrengsten niet goed meetbaar zijn. Open data en het beschikbaar maken van informatie via de Woo is een fundamentele waarde van de rechtsstaat en niet alleen een praktische. De onderzoekers hebben zich gericht op meetbare opbrengsten omdat ‘de afgelopen tijd er uitsluitend werd gefocust op de kosten van openbaarheid’. “Dit rapport laat zien dat openbaarheid ons ook heel veel oplevert en we hierin juist moeten investeren”, aldus Marlinde Weener, onderzoeker van Open State Foundation.

De onderzoekers onderbouwen hun schatting van de baten van de Woo aan de hand van een groot aantal cases. Zo is het Toelagenschandaal aan het licht gekomen door Woo-verzoeken van diverse journalisten. Deze affaire heeft de schatkist ongeveer 12 miljard euro gekost. Elk jaar dat het probleem langer had geduurd of eerder aan het licht was gekomen had honderden miljoenen euro’s extra gekost of juist opgeleverd, los van het menselijk leed dat is veroorzaakt en dat niet in geld is uit te drukken.

Uit het rapport blijkt dat het publiceren van open data (gegevens die door iedereen vrij gebruikt mogen worden) jaarlijks zo'n 3,5 miljard euro en meer dan 7.000 banen oplevert. Als voorbeeld noemen de onderzoekers open geodata, mobiliteitsgegevens en gezondheidsdata. Dit soort gegevens ondersteunen sectorspecifieke vernieuwing, zoals slimme energietoepassingen, landbouwinnovaties en datagedreven gezondheidszorg.

Overigens is er in Nederland ruimte voor verbetering van de transparantie. Nederland behoort in Europa tot de middenmoot als het gaat om transparantie-indicatoren. Guido Enthoven: “We hebben niet gecalculeerd welke extra opbrengst er potentieel mogelijk is als Nederland verder investeert in openheid. Maar ik durf de stelling wel aan dat investeren hierin hoogst rendabel is.”

‍

KADER

Openheid als kwaliteit van de rechtsstaat

1. Controle

Openbaarheid stelt burgers in staat om te volgen hoe publieke middelen worden besteed, hoe besluiten tot stand komen en op welke gronden macht wordt uitgeoefend. Daarmee is transparantie een voorwaarde voor democratische legitimiteit, rechtszekerheid en vertrouwen in de overheid. Zonder toegang tot overheidsinformatie verliest de burger zijn positie als volwaardige deelnemer aan het democratisch proces.

2. Correctie en preventie

Transparantie vervult een cruciale correctieve en preventieve functie. De wetenschap dat besluiten, dossiers en interne afwegingen openbaar kunnen worden, werkt normerend op bestuur en uitvoering. Openheid vergroot de kans dat fouten, discriminatie en wanbeleid tijdig worden gesignaleerd en hersteld, en verkleint de kans dat structurele misstanden jarenlang onzichtbaar blijven. Transparantie fungeert daarmee als een maatschappelijk controlesysteem dat schade kan beperken en systeemfalen helpt voorkomen.

3. Innovatie en ondernemerschap

Transparantie bevordert ondernemerschap en innovatie. Open data en toegankelijke archieven maken innovatie mogelijk, ondersteunen nieuwe diensten en dragen bij aan een efficiëntere overheid.

4. Nationaal geheugen

Tegelijk vervullen open archieven een collectieve geheugenfunctie: zij maken historische waarheidsvinding, erkenning van onrecht en maatschappelijke verwerking mogelijk. Transparantie is daarmee niet alleen een recht, maar ook een structurele investering in de kwaliteit, veerkracht en productiviteit van de samenleving.

Het rapport ‘De baten van transparantie’ is tot stand gekomen met financiële steun van de maatschappelijke coalitie Over Informatie Gesproken

‍

‍